دیابت بارداری و راه های کنترل آن
توسط: دیابت بارداری چیست؟
۱.۱ تعریف
دیابت بارداری به حالتی گفته میشود که در آن، برای اولین بار در دوران بارداری (معمولاً پس از هفتهٔ ۲۴) سطح قند خون مادر از مقدار طبیعی فراتر میرود، در حالتی که پیش از بارداری دیابت تشخیص داده نشده بوده است.
بنابراین، تفاوت اصلی با دیابت نوع ۱ یا نوع ۲ این است که این نوع خاص فقط در بارداری بروز میکند و ممکن است با زایمان بهبود یابد هرچند ریسک بلندمدتی برای مادر باقی میماند.
۱.۲ اهمیت و شیوع
شیوع دیابت بارداری بر اساس جمعیت، معیارهای تشخیصی و سیاستهای غربالگری متفاوت است. برای نمونه، تقریباً ۳ تا ۸٪ از بارداریها در ایالات متحده به این وضعیت منتهی میشوند.
با توجه به اینکه جمعیت زنان باردار با چالشهایی مثل چاقی، افزایش سن بارداری و سبک زندگی کمتحرک روبهرو هستند، اهمیت تشخیص زودهنگام و مدیریت مؤثر این وضعیت بیشتر شده است.
۱.۳ مکانیزمهای اصلی
در دوران بارداری، جفت هورمونهایی تولید میکند (مثل هورمون انسانی لانکتوژن جفتی، استروژن، کورتیزول) که میتوانند به مقاومت به انسولین منجر شوند.
اگر پانکراس نتواند ترشح انسولین را به اندازهای افزایش دهد که مقاومت ایجاد شده را جبران کند، سطح گلوکز خون بالا میرود و دیابت بارداری شکل میگیرد.
عوامل خطر
شناسایی عوامل خطر کمک میکند تا مراقبتهای پیشگیرانه و غربالگری دقیقتر انجام شود.
۲.۱ عوامل ثابت
سن بارداری بالاتر از ~۳۰ تا ۳۵ سال.
شاخص توده بدنی (BMI) بالا یا چاقی پیش از بارداری.
سابقه خانوادگی دیابت یا مادر یا خواهر مبتلا به دیابت نوع ۲.
سابقه تولد نوزاد با وزن بالا یا ماکروزومی.
سابقه دیابت بارداری در بارداری قبلی.
سندرم تخمدان پلیکیستیک (PCOS) یا سایر اختلالات متابولیک.
۲.۲ عوامل قابلتغییر
افزایش وزن اضافی در بارداری یا قبل از بارداری.
سبک زندگی کمتحرک و رژیم غذایی حاوی کربوهیدراتهای ساده زیاد و فیبر کم.
مصرف نوشیدنیها یا غذاهای شیرین و پرکالری — شواهدی وجود دارد که نوشیدنیهای شیرین ممکن است ریسک GDM را بالا ببرند.
۲.۳ نکات قابلتوجه
اگر امثالِ خودتان به این عوامل خطر چندتاش را دارید، نباید خیال کنید «موضوع از کنترل خارج است» و دستدست نزنید. بلعکس: این یعنی باید زودتر، فعالتر، دقیقتر وارد عمل شوید—نه اینکه بهانه بیاورید که «خب شاید بشود هم.»
اگر شما یا همکارانتان در شرکت SDS درگیر پروژهای هستید که زمانبر است، و این وسط بارداری در راه است، باید بدانید که «سلامت متابولیک بارداری» مسالهای فرعی نیست بلکه مستقیماً به امنیت مادر و جنین مربوط است.
علائم و تشخیص
۳.۱ علائم
در بسیاری از موارد، دیابت بارداری بدون علائم خاص است؛ یعنی مادر ممکن است هیچ نشانهٔ واضحی نداشته باشد.
اگر علائمی بروز کند، ممکن است شامل موارد زیر باشد:
تشنگی زیاد
تکرر ادرار
خستگی غیرمعمول
تاری دید
اگرچه به دلیل تغییرات طبیعی بارداری، این علائم ممکن است نادیده گرفته شوند یا به بارداری «طبیعی» نسبت داده شوند.
۳.۲ زمان و روشهای غربالگری
معمولاً بین هفتهٔ ۲۴ تا ۲۸ بارداری، غربالگری پیشنهاد میشود.
اگر مادر دارای عوامل خطر زیاد باشد، ممکن است تستها زودتر انجام شوند.
تست استاندارد شامل تست بار خوراکی گلوکز (OGTT) یا تست چالش گلوکز است.
مقادیر مرجع ممکن است متفاوت باشند، اما بهعنوان مثال شرکتکننده ممکن است در آزمایش ۲ ساعته بار ۷۵ گرم گلوکز، قند ناشتا ≥۹۲ mg/dL یا یکساعته ≥۱۸۰ mg/dL یا دوساعته ≥۱۵۳ mg/dL داشته باشد—بسته به معیارها.
۳.۳ نکته مهم
اگر غربالگری را جدی نگیرید یا تصور کنید «اگر نشود، نشود»، دارید یک ریسک مهم را نادیده میگیرید: هر چه تشخیص دیرتر شود، کنترل سختتر و عوارض جدیتر میشود. برای کاری که SDS انجام میدهد (سلامت بیماران دیابتی)، اگر شریک زندگی شما یا مادری باشد که دیابت بارداری دارد، مساله فقط رژیم و سنجش قند نیست — بلکه تأثیرات بلندمدت بر جنین، بزرگسالی او، و هزینههای مراقبت است.
پیامدها و عوارض
۴.۱ برای مادر
افزایش احتمال زایمان سزارین یا زایمان پیشرس.
پرهاکلامپسی (فشارخون بالا در بارداری) بیشتر احتمال دارد.
پس از زایمان، افزایش ریسک ابتلا به دیابت نوع ۲ و سندرم متابولیک.
وزن بیش از حد جنین (ماکروزومی) موجب خونریزی، عارضههای زایمان، دشواری در زایمان طبیعی میشود.
۴.۲ برای جنین و نوزاد
جنین ممکن است رشد خیلی سریع داشته باشد (بیشوزنی) و پس از تولد دچار هیپوگلیسمی (کاهش قند خون) شود.
نوزاد ممکن است زایمان پیشرس داشته باشد یا مشکلات تنفسی پیدا کند.
در بلندمدت، این کودکان ممکن است در معرض ریسک چاقی، دیابت نوع ۲ و مشکلات متابولیک قرار بگیرند.
۴.۳ نتیجه
اگر تصور کنید «خب، من فقط رژیم میگیرم بعدش همهچیز حل میشود»، این تصور سادهانگارانه است. مدیریت ضعیف یا تأخیر در درمان واقعاً هزینه دارد: هزینههای پزشکی بیشتر، احتمال عوارض، فشارخون بالا، زایمان پیشرس، و همچنین تأثیر بر کیفیت زندگی مادر و کودک. بنابراین نباید «اگر بشود نشود» باشید؛ باید برنامهای دقیق داشته باشید.
مدیریت و درمان
۵.۱ اهداف درمان
اصلیترین هدف: نگهداشتن سطح گلوکز خون در محدودهای که سلامت مادر و جنین را تضمین کند.
و نیز کاهش ریسک عوارض، کنترل وزن، آمادهسازی برای زایمان، و بعد از آن پیشگیری از دیابت در آینده.
۵.۲ تغییرات سبک زندگی
رژیم غذایی سالم: تأکید بر غلات کامل، سبزیجات، میوهها، پروتئین بدون چربی، کاهش کربوهیدراتهای فرآوریشده و شکر.
فعالیت بدنی منظم: حداقل ۳۰ دقیقه فعالیت با شدت متوسط، حداقل ۵ روز در هفته توصیه شده است.
کنترل وزن مناسب در بارداری (نه کاهش وزن شدید).
کنترل قند خون با اندازهگیری منظم: معمولاً ناشتا و پس از غذا.
۵.۳ دارودرمانی
اگر رژیم و ورزش به تنهایی کافی نباشد:
انسولین: هنوز یکی از استانداردهای اصلی درمان است.
داروهای خوراکی (مثل متفورمین) در بعضی موارد به کار میروند، ولی بررسیهای بلندمدت همچنان لازم است.
مراقبت ویژه جنین و مادر در اثر پیامدهای احتمالی افزایش وزن جنین، رشد بیش از حد، زایمان زودرس.
۵.۴ نکات خاص در مراقبت
مادرانی که تحت درمان هستند باید با تیم چندتخصصی (متخصص زنان و زایمان، دیابتشناس، رژیمشناس، مراقب بارداری) همکاری کنند.
زمانی که جنین رشد بیش از حد دارد یا نشانههایی از اختلال وجود دارد، ممکن است زمان زایمان را زودتر برنامهریزی کنند.
تغذیه و سبک زندگی پس از تشخیص
۶.۱ اصول تغذیه
تأمین حداقل ~۱۷۵ گرم کربوهیدرات پیچیده در روز در رژیم درمانی GDM توصیه شده است.
توصیه میشود کربوهیدراتها را در وعدههای کوچکتر و متعدد تقسیم کنید تا نوسان قند پس از غذا کاهش یابد.
انتخاب کربوهیدراتهای شاخص گلیسمی پایین (GI)؛ مانند نان سبوسدار، حبوبات، برنج قهوهای، جو دوسر.
مصرف پروتئین کافی و چربیهای سالم (م
ثل امگا-۳) ضروری است.
اجتناب از وعدههای پرکربوهیدرات خام مثل صبحانه شیرین زیاد یا نوشیدنیهای شیرین.
۶.۲ فعالیت فیزیکی
ترکیبی از ورزش هوازی (مثل پیادهروی سریع، شنا، دوچرخه ثابت) و ورزش مقاومتی توصیه شده است.
ورزش بعد از وعدههای غذایی به کنترل قند پسازغذا کمک میکند.
۶.۳ پایش و هدفهای قندی
هدفهای معمول عبارتند از: ناشتا
کمتر از ~۹۵ mg/dL، یکساعته پساز غذا کمتر از ~۱۴۰ mg/dL یا دوساعته کمتر از ~۱۲۰ mg/dL—هرچند ممکن است بر اساس مرکز درمانی متفاوت باشند.
ثبت روزانه نتایج، و ارتباط منظم با تیم درمانی ضروری است.
پیشگیری
۷.۱ پیش از بارداری
اگر برنامهریزی برای بارداری دارید، اقدامات زیر میتواند احتمال بروز دیابت بارداری را کاهش دهد:
کاهش وزن در صورت چاقی یا اضافه وزن پیش از بارداری.
شروع سبک زندگی فعالتر و رژیم غذایی بهینه.
کنترل دقیق هرگونه اختلال متابولیکی یا
سندرم تخمدان پلیکیستیک.
۷.۲ در بارداری
حفظ وزن مناسب، اجتناب از افزایش وزن غیرضروری.
فعالیت فیزیکی منظم.
رژیم غنی از فیبر، کم مصرف کربوهیدراتهای ساده و نوشیدنیهای شیرین.
بعضی پژوهشها نشان میدهند که مداخلات تغذیه و ورزش قبل یا در بارداری میتواند ریسک را کاهش دهد.
بعد از زایمان و پیگیری
۸.۱ وضعیت پس از تولد
در بسیاری از زنان، دیابت بارداری پس از زایمان بهبود مییابد.
ولی ریسک ابتلای مادر به دیابت نوع ۲ در آینده افزایش مییابد بنابراین پایش بلندمدت مهم است.
۸.۲ توصیههای پس از زایمان
انجام تست تحمل گلوکز یا شرایط دیابت حدود ۶ تا ۱۲ هفته پس از زایمان توصیه میشود.
حفظ وزن سالم، تغذیه متعادل، فعالیت فیزیکی، و تغذیه با شیر مادر میتواند کمک کند.
مشاوره برای بارداریهای بعدی، برنامهریزی پیشاز بارداری، و پایش دقیقتر در صورت داشتن سابقه GDM.
سوالات متداول
Q1: آیا هر زن بارداری باید حتماً تست دیابت بارداری بدهد؟
A: بسته به سیاستهای مراقبتی در کشور، معمولاً بین هفتهٔ ۲۴ تا ۲۸ تست انجام میشود. اگر زن باردار دارای عوامل خطر زیاد باشد، ممکن است زودتر تست شود.
Q2: اگر دیابت بارداری تشخیص داده شود، یعنی دیگر نمیتوانم زایمان طبیعی داشته باشم؟
A: نه لزوماً. بسیاری از زنان با GDM کنترلشده قادرند زایمان طبیعی داشته باشند، به شرط اینکه مدیریت مناسب صورت گیرد.
Q3: آیا بعد از زایمان نیاز به درمان دائمی دارم؟
A: در بیشتر موارد، GDM پس از زایمان برطرف میشود، اما ریسک دیابت نوع ۲ در آینده بالاتر است، بنابراین باید مراقبت ادامه یابد.
Q4: آیا نوزاد من حتماً مشکل خواهد داشت؟
A: خیر. اگر GDM خوب کنترل شود، بسیاری از نوزادان سالم به دنیا میآیند. مشکل وقتی است که کنترل قند ناقص باشد.
Q5: آیا با بارداری بعدی ممکن است دوباره به دیابت بارداری مبتلا شوم؟
A: بله. زنانی که در بارداری قبلی GDM داشتند، احتمال بیشتری برای تکرار این وضعیت دارند؛ لذا آمادهسازی مهم است.
